درس یازدهم : ورود اسلام به ایران (فصل ششم: عصری تازه در تاریخ ایران)

خسروپرویز.

او دعوت پیامبر را برای قبول اسلام نپذیرفت. وقتی خسروپرویز به دست پسر خود به قتل رسید، رقابت و دشمنی در درون دربار ساسانی، بیشتر شد؛ به‌طوری که در مدت چهارسال، بیش از ده نفر بر تخت شاهی نشستند.

شورش‌های فرماندهان و دخالت آنها در رقابت‌های سیاسی، روحیۀ سپاهیان را تضعیف کرده و توان جنگی آنان را کاهش داده بود. مردم نیز به دلیل وجود نظام طبقاتی، بی‌عدالتی‌ها و تبعیض‌های اجتماعی و مالیات‌های سنگین، از حکومت ساسانیان ناراضی بودند. در اواخر دورة ساسانی، بر اثر طغیان رودهای دجله و فرات و شکسته شدن سدها، بخش‌های وسیعی از زمین‌ها و مزارع حاصلخیز در بین‌النهرین که منبع درآمد مهمی برای حکومت بود، از بین رفت. قحطی و شیوع بیماری‌های طاعون و وبا، اوضاع را بدتر کرد.

در زمان خالفت ابوبکر خلیفة اول، اعراب مسلمان روانۀ مرزهای ایران شدند و مناطقی از بین‌النهرین (عراق) را تصرف کردند.

در دوره خالفت عمر، بخش اعظم ایران به دست اعراب مسلمان فتح شد.

ارتش ساسانی در نبرد «قادسیه» از سپاه مسلمانان که روحیۀ بالاتر و انگیزۀ بیشتری داشت، شکست خورد. در این جنگ، رستم فرخ زاد، فرمانده سپاه ساسانی کشته شد و مدتی بعد تیسفون پایتخت ساسانیان با غنائم بسیار به تسخیر سپاه اسلام درآمد.

چند سال بعد، در نبردی که در «نهاوند» (در نزدیکی همدان) رخ داد، ضربة نهائی بر پیکر ارتش ساسانی وارد شد؛ به طوری که یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، دیگر نتوانست سپاهی را برای مقابله با اعراب مسلمان گردآوری کند.

سرانجام با ورود سپاه اسلام به خراسان، یزدگرد سوم به دست آسیابانی در مرو به قتل رسید (۳۱ ق) و امپراتوری ساسانی که بیش از چهارصد سال بر ایران فرمانروایی کرده بود، به پایان رسید.

به دلیل ظلم‌های صورت گرفته از سوی حکومت ساسانی، مردم نه تنها حکومت را برای مقابله با سپاه اسلام یاری نمی‌کردند بلکه پادشاه خود را نیز کشتند.

امویان حکومت خود را بر پایۀ خشونت و ظلم بنا نهادند و چندان به دستورات دینی پای‌بند نبودند.

در شهر شام (دمشق امروزی).

بنی‌امیه به قوم و نَسَب خود، فخر فروشی می‌کردند. آنان برخلاف نظر قرآن که برتری انسان را به تقوا و پرهیزگاری می‌داند، قوم عرب را برتر و شریف‌تر از سایر اقوام می‌پنداشتند.

در آن دوره، اقوام غیرعرب از جمله ایرانیان مورد تحقیر و توهین قرار می‌گرفتند و اجازه نداشتند مقام و منصب‌های مهم، مانند حکومت والیات یا فرماندهی سپاه را عهده‌دار شوند.

ایرانیان در بسیاری از قیام‌ها و شورش‌هایی که علیه امویان به‌وقوع پیوست، حضور مؤثری داشتند. برای مثال وقتی «مختار ثقفی» در کوفه به خونخواهی امام حسین و یارانش قیام کرد، ایرانیان با شور و شوق به او پیوستند.

خاندان عباسیان از مخالفان بنی‌امیه بودند. در اواخر حکومت اموی، آنها نمایندگانی را به نقاط مختلف ایران از جمله خراسان فرستادند و مردم را به قیام علیه بنی‌امیه و حکومت یکی از افراد خاندان پیامبر دعوت کردند، اما نمی‌گفتند منظورشان از آن فرد چه کسی است. ایرانیان مسلمان و به‌ویژه خراسانیان، دعوت عباسیان را پذیرفتند. سرانجام ابومسلم، سردار ایرانی در خراسان قیام کرد. او موفق شد امویان را شکست دهد و سقاح از خاندان عباسیان را به خلافت برساند.