فصل چهاردهم : گردش مواد

جانداران پریاخته پیچیده. جانداران تک یاخته چون با محیط اطراف در تماس هستند، مواد مورد نیاز خود را می‌توانند مستقیما از محیط بگیرند و مواد زائد را هم به محیط بفرستند. اما موجواد زنده پریاخته‌ای مثل انسان، چون همه‌ی یاخته‌های آنها با محیط ارتباط ندارند، به دستگاه گردش مواد نیاز دارند تا نیازهای سلول‌های داخلی‌شان به جذب و دفع مواد تامین شود.

دستگاه گردش مواد

به کمک دستگاه گردش مواد

دستگاه گردش مواد

• رساندن مواد مغذی به یاخته‌ها
• رساندن اکسیژن به یاخته‌ها
• دور کردن مواد زائد از یاخته ها
• دور کردن دی‌‌اکسیدکربن از یاخته‌ها

دستگاه گردش خون

خون

• خون
• رگهای خونی
• قلب

رگ‌های خونی، شبکه‌‌ای از لوله‌های مرتبط به هم است که خون در آن‌ها جریان دارد.

قلب نوعی پمپ است که مایع درون رگ‌ها (خون) را به طور پیوسته درون این رگ‌ها به جریان درمی‌آورد.

برای آنکه گردش خون بتواند به طور پیوسته تکرار شود. قلب باید بتواند خون را در رگ‌ها به سمت اندام‌ها بفرستد و آن را دوباره به قلب بازگرداند. برای آنکه این چرخش خون بتواند صورت بگیرد، لازم است رگ‌ها به هم وصل باشند.

قلب، تلمبه‌ای ماهیچه‌ای و توخالی است و چهار حفره دارد: دو حفره در بالا و دو حفره در پایین. حفره‌های بالایی و پایینی به کمک دریچه‌هایی با هم در ارتباط هستند.

خیر. برخی جانوران مثل اسفنج‌ها و انواعی از کیسه‌تنان، آب را در بدن خود به گردش درمی‌آورند.

1. بطن چپ
2. دریچه‌ها (دریچه دولختی یا میترال - دریچه سینی آئورت)
3. دهلیز چپ
4. دهلیز راست
5. دریچه‌ها (دریچه سه لختی - دریچه‌ی سینی ریوی)
6. بطن راست

• بافت ماهیچه‌ای
• بافت پوششی
• بافت پیوندی

بافت ماهیچه‌ای که به آن ماهیچه‌ی قلبی می‌گویند.

درون حفره‌های قلب را بافت پوششی می‌پوشاند. این بافت همچنین در تشکیل دریچه‌های قلبی هم مشارکت دارد.

حفاظت از قلب

وقتی بافت ماهیچه‌ای قلب منقبض می‌شود، نیرویی ایجاد می‌شود که به خون فشار می‌آورد و آن را به درون سرخرگها می‌راند.

رگ‌هایی هستند که به بافت قلب خون‌رسانی می‌کنند.

1. سرخرگ‌ها
2. سیاهرگ‌ها

خون روشن (پر از اکسیژن) از بطن چپ خارج می‌شود و از طریق سرخرگ آئورت به تمام بدن می‌فرستد. این خون از طریق شبکه‌ی مویرگی، مواد مغذی و اکسیژن را به یاخته‌های بدن می‌رساند. دست آخر خون تیره از طریق سیاهرگ‌ها به دهلیز راست و سپس بطن راست قلب برمی‌گردد.

خون تیره‌ی وارد شده به دهلیز راست از طریق دریچه‌ی سه لختی وارد بطن راست می‌شود و از آنجا از طریق سرخرگ‌ ششی به شش‌ها پمپاژ می‌شود. در شش‌ها دی‌اکسید کربن از خون جدا شده و بجای آن اکسیژن جذب خون می‌شود. این خون اکسیژن‌دار و روشن از طریق سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ و سپس به بطن چپ می‌رود تا در سیکل بعدی دوباره در بدن به گردش درآید.

سه نوع

• سرخرگ
• سیاهرگ
• مویرگ

سرخرگ‌ها دیواره‌ی ضخیم و قابل ارتجاع دارند ولی سیاهرگ‌ها دیواره‌ی نازک‌تری دارند و خاصیت ارتجاعی آن‌ها هم کمتر است.

سرخرگ‌ها پس از ورود به هر اندام انشعاب زیادی پیدا می‌کنند و به مویرگ تبدیل می‌شوند.

دیواره‌ی مویرگ‌ها فقط از یک لایه‌ی بافت پوششی ساخته شده است. این دیواره‌ها به قدری نازک و نفوذپذیرند که مواد می‌توانند از آن خارج و یا به آن وارد شوند.

مویرگ‌ها با اتصال به هم سیاهرگ را به وجود می‌آورند.

سرخرگهایی که با ورود به اندام شاخه شاخه شده و به مویرگ تبدیل می‌شوند.

سیاهرگ‌هایی که از به هم پیوستن مویرگ‌ها به وجود آمده‌اند.

۴) خونی که توسط سرخرگ ششی از قلب خارج می‌شود تیره (با اکسیژن کم) و خونی که توسط سیاهرگ ششی به قلب وارد می‌شود، روشن (دارای اکسیژن) است.

قلب در هر ضربان، یک بار خون را با فشار به درون سرخرگها می فرستد. خون متناسب با کار قلب بر دیواره‌ی سرخرگها فشار میآورد که درنتیجه‌ی آن، قطر سرخرگ به طور متناوب کم و زیاد میشود. تنگ و گشاد شدن سرخرگها، به صورت موجی در طول سرخرگ به حرکت درمی‌آید. این وضعیت بهصورت نبض در نقطه‌هایی از بدن احساس میشود که با استفاده از آن میتوانیم تعداد نبض را اندازهگیری کنیم.

بافت پیوندی

دو بخش

• بخش مایع به نام خوناب (پلاسما)
• بخش یاخته‌ای

• آب
• قند
• نمک
• پروتئین
• مواد محلول دیگر

• انتقال مواد
• ایمنی
• تنظیم دمای بدن

• یاخته‌های قرمز
• یاخته‌های سفید
• گِرده‌ها (پلاکت‌ها)

انتقال گازهای تنفسی (اکسیژن و دی‌اکسیدکربن)

دفاع از بدن در برابر عوامل بیگانه مثل میکروب‌ها

دخالت در انعقاد خون در هنگام خونریزی و جلوگیری از هدر رفتن خون