درس چهاردهم : میراث فرهنگی ایران در عصر سلجوقی (فصل هفتم: از غزنویان تا هجوم چنگیزخان)

در رأس حکومت سلجوقی، سلطان قرار داشت.

در آن دوره، خلیفة عباسی بیشتر ریاست معنوی و دینی داشت و قدرت سیاسی و نظامی در اختیار سلاطین بود.

سلاطین سعی می‌کردند برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود و جلب نظر مردم، خود را مطیع و پشتیبان دستگاه خلافت نشان دهند.

از مهم‌ترین مقام‌هایی که در عهد سلجوقیان وجود داشت، مقام وزارت بود.

حکومت سلجوقی قدرت و عظمت خود را با سیاست و کفایت وزیران ایرانی به‌دست آورده بود.

سلجوقیان، مردمانی گله‌دار و بیابان‌گرد بودند که با زور شمشیر، امور سیاسی و نظامی را در اختیار گرفتند، آنها از شهرنشینی و کشور داری بی‌خبر بودند و برای ادارة قلمرو پهناور خود ناگزیر شدند از وزیران ایرانی استفاده کنند.

«خواجه نظام المَلْک» وزیر آلپ‌ارسلان و ملکشاه نیز چنان قدرت و نفوذی داشت که کمتر کاری بدون صلاح‌دید و مشورت او انجام نمی‌گرفت.

این وزیران، نقش مهمی در ادارۀ حکومت سلجوقی داشتند و درنتیجۀ تدبیر و مدیریت آنها، اوضاع اقتصادی و فرهنگی بهتر شد و کشاورزی، بازرگانی، صنعت، هنر و معماری رشد زیادی کرد.

یکی از وظایف مهم وزیران، تنظیم رابطۀ سلطان با خلیفه و دیگر فرمانروایان بود.

امور کشوری یعنی کارهای اداری، مالی، فرهنگی و مذهبی در تشکیلاتی که آنها را دیوان می‌نامیدند، انجام می‌شد. در هر دیوان تعدادی از افراد زیر نظر رئیس دیوان، کار می‌کردند. تمامی دیوان‌ها و کارکنان آنها تحت ریاست و نظارت وزیر قرار داشتند.

۱ـ دیوان استیفا ۲ـ دیوان رسایل یا طغرا ۳ـ دیوان اشراف ۴ـ دیوان عرض.

به امور مالی حکومت رسیدگی می‌کرد و مسئولیت محاسبه و دریافت مالیات‌ها را به عهده داشت.

وظیفۀ آن دریافت، ارسال و ثبت نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی بود.

مسئولیت بازرسی و نظارت بر عملکرد وزیران، حاکمان والیات، فرماندهان سپاه و کارکنان دیوان‌ها را عهده‌دار بود.

به وضع نظامیان رسیدگی می‌کرد و مسئولیت تهیه و تأمین تدارکات و تجهیزات نظامی را به عهده داشت. آمار نظامیان در این دیوان ثبت می‌شد.